ABVAKABO FNV

flexibel roosteren !

-door Luc van Koppen - "Essentieel bij een gezond rooster is dat je weet waar je aan toe bent, en dat je voldoende herstelt van de inspanningen tijdens en na je werk", zegt Kris Hemmink, medewerker bureau verpleging. "Nu is dat absoluut niet zo; het komt veel te vaak voor dat je verpleegkundigen bijvoorbeeld op hun vrije dag thuis moet opbellen om te vragen of ze toch maar willen komen omdat je niet genoeg mensen hebt door ziekte. De voorspelbaarheid van het huidige rooster is in de gezondheidszorg veel te laag en dat is ongezond. Vrije dagen zijn vaak vrije dagen onder voorbehoud. Vandaar dat het tijd wordt voor de invoering van een nieuwe rooster-methode." Hemmink is sinds kort project-coördinator van het project Gezond Roosteren. Voor dit project is onlangs een projectorganisatie opgezet. Ook zijn de eerste pilots geselecteerd; op het verloskamercomplex, de verpleegeenheid oogheelkunde en de eerste hulp. De bedoeling is om de methode ziekenhuisbreed in te voeren. Het is niet alleen vanwege deze omvang een ingrijpend project, maar ook vanwege de impact die het heeft op de organisatie: jarenlange ingeslopen gewoontes van individuele wensenlijstjes , ruilhandel en andere vermeende ongezonde aspecten moeten worden omgebogen, zodat je gerust mag spreken van een cultuurverandering. Bovendien gaat de invoering van de nieuwe methode gepaard met een zorgvuldige studie van de werklast van een afdeling; het is dus meer dan alleen de ene methode vervangen door de andere. WHAW-methode Gezond roosteren is gebaseerd op de WHAW-methode (Werkdruk en Herstel bij Afwijkende Werktijden), een methode van roosteren die ontworpen is door het NZi en de Rijksuniversiteit Groningen. Zij hebben speciaal voor de gezondheidszorg een methode ontworpen die ervoor moet zorgen dat er meer regelmaat en voorspelbaarheid komt in het rooster. In tegenstelling tot veel andere bedrijfstakken, heeft de gezondheidszorg dat niet, en dat wordt als een van de oorzaken gezien van het verschijnsel 'burn out' dat nog teveel bij verpleegkundigen voorkomt. Dit kan ontstaan als werknemers jarenlang in onregelmatige diensten werken waarbij er te weinig herstel is tijdens en tussen de diensten. De eerste stap van de methode is een inventarisatie van de werklast: waar liggen de pieken en dalen op een dag. "Een belangrijk element", volgens Pierre de Vogel, POA en betrokken bij het project. "Je kunt wel gezond roosteren, maar als de inhoud van het werk zelf niet gezond is, zal zo'n nieuwe methode ook geen effect hebben. Door per dagdeel in kaart te brengen wat de handelingen zijn, en of deze veel (bijvoorbeeld tilwerk) of weinig inspanning (bijvoorbeeld toedienen van medicatie) kosten, kun je inschatten hoeveel hersteltijd de handelingen vergen. Vervolgens kun je schuiven met taken of de personele bezetting beter afstemmen op de pieken, waardoor er een betere verdeling komt tussen werkdruk en herstel." Verder is het herstel tussen de diensten erg belangrijk. Door het onregelmatig werk raakt het biologische ritme van lichaam en geest verstoord, vooral door nachtdiensten. Met het invoeren van een aantal regels, waarborgt de WHAW-methode een herstelperiode. Zo mogen er straks niet meer dan drie aaneengesloten nachtdiensten voorkomen en hoort ook 'achterwaarts roteren' niet meer voor te komen; dat wil zeggen, geen dagdienst na een avonddienst. "Dat is echt fnuikend voor het bioritme", meent Pierre de Vogel. "Je lichaam is immers gewend aan het ritme van avonddiensten en je eetpatroon en energiepiek is daarop ingesteld. Vervolgens gooi je dit door een ruil door elkaar; wellicht merk je dit op korte termijn niet direct, maar zeker wel op lange termijn.Vandaar dat de WHAW-methode uitgaat van 'voorwaarts roteren', bijvoorbeeld een avonddienst laten volgen door een nachtdienst. Dan zit er voldoende tijd tussen de diensten." Privé-leven aanpassen Nadat de werklast in kaart is gebracht en er eventueel geschoven is met taken, is de volgende stap het uitwerken en ontwerpen van een rooster dat dus gebaseerd is op een aantal 'gezonde' regels; vervolgens wordt dit rooster ingevoerd. Een groot verschil met de huidige praktijk is dat de medewerker straks lang van tevoren weet hoe zijn rooster eruit ziet. Gezond roosteren gaat namelijk uit van regelmaat en structuur, zonder wijzigingen. "Het rooster wordt nu gemaakt op basis van wensen waarin nog veel wisselingen voorkomen", meent Kris Hemmink. "Straks kun je je privé-leven beter aanpassen op je dienstrooster doordat je lang van tevoren weet hoe je rooster eruit ziet en op welke avond je in de week vrij bent. Groot voordeel is dat een vrije dag ook echt een vrije dag is en dat je niet meer kunt worden opgeroepen." Nadeel van de huidige methode is volgens haar dat roosteren zeer veel tijd kost: "Doordat je rekening wilt houden met allerlei wensen, is het iedere keer weer passen en meten. Bij ziekmeldingen moet je veel bellen met collega's van andere afdelingen of zij mensen kunnen missen. Je kunt ook weer niet zomaar mensen vervangen, want je moet rekening houden met de samenstelling van het team. Soms moet je mensen dus thuis opbellen, en dat moet je later ook weer compenseren. Eigenlijk ben je er voortdurend mee bezig." Feestjes Toch zijn er straks natuurlijk ook ziekmeldingen waarvoor invallers nodig zijn en ook feestjes gaan gewoon door, en die zijn lang niet altijd ver van tevoren gepland: kunnen medewerkers dan niet een dienst ruilen? "In principe kun je straks alleen nog ruilen als er geen ongezond dienstrooster ontstaat. Verder is een opvangcapaciteit een voorwaarde voor een gezond rooster. Hierbij moet je denken aan een reservepool verpleegkundigen die op verschillende afdelingen inzetbaar zijn, of een pool van je eigen afdeling. Voor gespecialiseerde afdelingen, zoals een IC- en een dialyse-afdeling, is dat echter niet zo makkelijk. Een mogelijkheid is om samen te werken met andere Amsterdamse ziekenhuizen, maar zover zijn we nog niet." Pilot verloskamercomplex Sinds maart zijn de medewerkers van de verloskamers begonnen met een pilot. Voor hen was onvrede met de bestaande situatie de belangrijkste aanleiding om zich aan te melden. Joyce Hoogland, leidinggevend verpleegkundige: "Wij werken zowel overdag, 's avonds als 's nachts met dezelfde bezetting; dus in vergelijking met veel andere afdelingen worden er meer avond- en nachtdiensten gedraaid. Op een gegeven moment ontstond de vraag: hoe gezond is onze methode van roosteren eigenlijk? Is er wel voldoende tijd om te herstellen en wat is nou het meest gezonde ritme? Nadat we dit hadden aangekaart bij het verpleegkundig sectorhoofd Mieke Hollander, werden we gevraagd mee te doen met dit project Gezond Roosteren." Op dit moment maakt Hoogland het rooster op basis van onder meer de wensen die medewerkers kunnen indienen. "Ieder kan zijn of haar voorkeur voor avond- of nachtdiensten aangeven en op welke dagen ze per sé niet of wel willen werken. Dat zijn relatief flinke lijsten waarbij zoveel mogelijk wordt gehonoreerd. Toch wordt er nog veel geruild. Behalve dat dit heel veel roosterwerk betekent, ontstaan er ook ritmes zoals een vroege dienst na een avonddienst. Het advies is om dit te vermijden en te werken aan een opbouw van vroeg-laat-nacht-vrij. De bedoeling is dat straks de wensen zoveel mogelijk zijn verwerkt in een gezond rooster." Zover zijn ze echter nog niet, want ze zijn net begonnen met de eerste stap: de werklast-meting. "Een werkgroep brengt alle activiteiten per dagdeel in kaart. Ook moeten de medewerkers aangeven in een enquete hoe zwaar ze de diensten vinden; als bijvoorbeeld blijkt dat de avonddiensten als heel zwaar worden ervaren en de dagdiensten heel licht - bij ons speelt hierbij vooral de psychische en de tijdsdruk een rol - dan kun je wellicht door te schuiven met werkzaamheden meer spreiding aanbrengen. De resultaten van het werklast-onderzoek verwachten we deze maand." Ervaringen Medewerkers die al wel volgens het principe van een vast, voorspelbaar rooster werken, zijn de medewerkers receptie en beveiliging. "Bevalt prima", zegt een van hen. "We werken in vaste blokken met een vast ritme van diensten waardoor je weet waar je aan toe bent. Je weet in principe al of je over vijf jaar op je verjaardag moet werken. Ook met de vakanties kun je makkelijk rekening houden." "We werken met een 28-weekse cyclus", legt Michel Schapers uit. "We hebben zeven groepen van vier medewerkers die gedurende die periode de gehele cyclus van dag- avond- nachtdienst draait. Het voordeel is flexibiliteit; je hebt altijd een vaste basis waar je vanuit kan gaan. Ruilen is geen probleem, dat kunnen medewerkers onderling regelen. Bij ziekte moet je natuurlijk altijd puzzelen, maar we hebben in principe een reservedienst meedraaien. Het enige moment dat we wel eens afwijken van de blokken, is tijdens de feestdagen aan het eind van het jaar. Het kan zijn dat mensen drie jaar achter elkaar de klos zijn. Om dat te voorkomen, roosteren we die periode 'handmatig' ". Bron: VU Medisch Centrum